Tienduizend dingen en toch ontbreekt er iets

Dermout_Detienduizenddingen

Winternachten in Den Haag is een mooi festival waarin literatuur van over de hele wereld op allerlei manieren aan bod wordt. Zeker in deze tijd van groot belang. Toen de aankondiging kwam dat het in de NRC-leesclub van zaterdag 21 januari over Maria Dermout’s ‘De tienduizend dingen’ zou gaan, aarzelde ik geen moment. Zeker ook omdat NRC-columnist en wetenschapper Louise Fresco het boek zou bespreken. ‘De tienduizend dingen’ speelt zich af in de Molukken, het boek was aan het einde van de jaren vijftig een internationale literaire hit en werd in meerdere talen uitgebracht. Dat waren ook aspecten die aan de orde kwamen in een goed gevulde zaal in het theater aan het Haagse Spui.

Louise Fresco sprak over de precieze manier waarop schrijfster Maria Dermout[1]haar herinneringen aan Nederlands-Indië vorm heeft gegeven en de fijnzinnige sfeertekening van het land,de natuur (waarbij ze de beroemde zeventiende-eeuwse natuurkenner Rumphius abusievelijk in de negentiende eeuw situeerde)en de bevolking.Ook de verhouding tussen het zichtbare en het onzichtbare en de cirkel waar leven en dood beide deel van uitmaken,passeerden de revue.

Eén begrip kwam in haar verhaal en in de inleiding door de chef boeken van het NRC, Michiel Krielaars,echter niet of nauwelijks voor. En dat was kolonialisme.
En dat kolonialisme bepaalt nu net hoe de personages in het boek zich tot elkaar verhouden en worden weergegeven.De kracht van Dermout als schrijver is daarbij dat het er nergens dik op ligt, maar in alles heel subtiel terug te lezen is. De lompe,wat wereldvreemde, professor en zijn adelijke Javaanse assistent uit het boek zijn niet alleen archetypen en zeker geen stereotypen maar worden neergezet als mensen van vlees en bloed. Desalniettemin zitten er allerlei oriëntalistische elementen in de beschrijving die Dermout van Soeprapto,de Javaanse assisent,geeft.Het feit dat de professor hem steeds ‘jonge vriend’ noemt,doet automatisch denken aan de bekende afbeeldingen van Nederlandse bestuursambtenaren en lokale bestuurders die,al dan niet gearmd,naast elkaar staan en zo de machtsverhoudingen belichamen. De verstrooide vanzelfsprekendheid waarmee de professor zich op het eiland beweegt,is niet los te zien van de vanzelfsprekende superioriteit die zijn positie als Europeaan met zich mee leek te brengen.Die vanzelfsprekendheid van bestaande hierarchieën was lange tijd een van de fundamenten van het kolonialisme.

 

Een leesclub biedt gelukkig natuurlijk ook de mogelijkheid om vragen te stellen.Op mijn vraag naar dat koloniale in het boek en hoe mensen in de eenentwintigste eeuw het boek moesten lezen of konden begrijpen zonder het besef dat het kolonialisme een wezenlijk bestanddeel is van Dermout’s werk,kwam als antwoord dat Dermout het kolonialisme niet verdedigde en dat het een te beperkte blik op het boek zou zijn.En dat er overal sprake was van ongelijke verhoudingen tussen meesters en bedienden. Een opmerkelijk antwoord omdat ik niet had beweerd had dat Dermout het kolonialisme verdedigde en het voorbij ging aan de vraag of je Dermout kan begrijpen zonder kennis van het kolonialisme.

Dat beide sprekers herhaaldelijk over ‘inlanders’ en de ‘inlandse bevolking’ spraken zonder blijk te geven dat dit bij uitstek koloniale termen zijn die nu –om het maar eens vriendelijk te zeggen– als problematisch worden ervaren,is in dit verband veelzeggend. Je zou je bijna afvragen wat Edward Said[2]ervan zou hebben gezegd om van Gloria Wekker[3]maar te zwijgen. De laatste heeft het in haar boek ‘White Innocence’ over het culturele archief in Nederland dat sterk is bepaald door het kolonialisme.Dar archief was zaterdag duidelijk te beluisteren in Den Haag.

 

Het lezen van literatuur uit de koloniale tijd of herinneringsliteratuur die verwijst naar de koloniale tijd is vaak een genoegen.Het geeft de lezer een inkijk in een wereld die nu niet meer bestaat en in veel opzichten zowel veraf van ons staat als nog in het heden resoneert. De lijst van prominente schrijvers en schrijfsters in de Nederlandse literatuur met een band met de (voormalige)koloniën is te lang om hier op te noemen.

Maar dat lezen moet dan wel het liefst vanuit een postkoloniaal perspectief dat die literatuur zowel in de tijd plaatst als ze in de huidige tijd begrijpelijk en relevant maakt[4].

Zonder een dergelijk perspectief liggen de valkuilen van de koloniale nostalgie of het missen van wezenlijke aspecten van die literatuur op de loer.En voordat je het weet, praat je dan anno 2017 over inlanders.

 

[1] Meer weten over Maria Dermout? https://mariadermout.wordpress.com/wetenswaardigheden/

[2] Edward Said, Orientalism, Routledge&Kegan Paul, 1978

[3] Gloria Wekker, White Innocence: Paradoxes of Colonialism and Race. Duke University Press, 2016

[4] Zie voor een bechouwing over postkoloniale literatuur in het Nederlandstalige gebied bijvoorbeeld: Elleke Boehmer en Sarah de Mul, The Post-Colonial Low Counrties, Literature, Colonialism and Multiculturalism, Rowman&Littlefield, 2012

 

 

Geplaatst in Geen categorie
Een reactie op “Tienduizend dingen en toch ontbreekt er iets
  1. Paul Doolan schreef:

    I am somehow not surprised by this – the tendency o take the innocent approach when it comes to colonialism is, I think, a refusal to face history. I love Dermout’s work, but I did offer something of a postcolonial critique in an article in The Canadian Journal of Netherlandish Studies, volume 32, Issue 2, 2013. I hope you can find the time to enjoy it. http://caans-acaen.ca/Journal/issues_online/Volume_34_Issue_2_2013/CJNS34-2pp1-28Doolan.pdf

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

© 2014 MANU2U: Disclaimer. Developed by Gieze Webdesign